🥘 Aynı Sofranın Kelimeleri: Türk ve İspanyol Mutfağı

Türkiye ve İspanya, Akdeniz'in iki ucunda birbirine uzaktan bakan iki ülkedir; ama sofraya oturduklarında mesafe kaybolur. İki mutfağın da temeli aynıdır: zeytinyağı, buğday, domates, patlıcan, biber, sarımsak ve bol güneş görmüş sebzeler. Akdeniz mutfağı diye andığımız bu ortak dil, iklimin ve tarihin ortak ürünüdür.

Bu benzerlik tesadüf değildir. Her iki mutfak da Roma'nın buğday ve zeytin kültürünü, Arap dünyasının baharat ve sebze mirasını, Yeni Dünya'dan gelen domates ve biberi aynı sırayla emdi. İspanya bu malzemeleri Endülüs ve Amerika yoluyla, Anadolu ise İpek Yolu ve Akdeniz ticaretiyle tanıdı. Sonuç: iki ülkede de kahvaltıdan gece yarısı çayına uzanan, yemeğe adanmış bir gündelik hayat.

Mutfak, iki dilin ortak kelime hazinesinin en zengin olduğu alandır. İspanyol aceituna ile Türk zeytini aynı Arapça az-zaytūn kökünden gelir; azúcar ile şeker, as-sukkar'ın iki torunudur. Café ile kahve aynı Arapça qahwa'dan doğdu; üstelik İspanyolcaya İtalyanca üzerinden taşınırken yol üstündeki durak Türkçe kahve kelimesiydi.

Liste uzar gider: berenjena ile patlıcan, jarabe ile şurup, sorbete ile şerbet, espinaca ile ıspanak hep aynı doğu kökenlerini paylaşır. Ters yönde giden kelimeler de vardır: İspanyolca yogur, Türkçe yoğurttan gelir. Hatta İspanyolca albóndiga (köfte), Arapça 'küçük top, fındık' anlamındaki bunduqa'dan türemiştir; yani İspanyol köftesinin adında bizim fındığın uzak bir akrabası saklıdır.

İspanya bugün dünyanın en büyük zeytinyağı üreticisidir; Endülüs'ün uçsuz bucaksız zeytinlikleri uçaktan gümüş bir deniz gibi görünür. Türkiye de Ege ve Akdeniz kıyılarıyla dünyanın önde gelen üreticileri arasındadır. İki ülkede de zeytin yalnızca bir gıda değil, kimliğin parçasıdır: düğünde, kahvaltıda, duada zeytin dalı hep oradadır.

Sofra alışkanlıkları da paraleldir. İspanyol, güne ekmeğine domates sürüp zeytinyağı gezdirdiği pan con tomate ile başlar; Ege kahvaltısında zeytinyağına batırılan köy ekmeği aynı zevkin kardeşidir. İspanyolcada hem Arapça kökenli aceite (yağ) hem Latince kökenli oliva (zeytin) yaşar; bu ikilik bile İspanyol mutfağının çift kaynaklı tarihini özetler.

Paella ile pilav kelimelerinin benzerliği çok kişiyi yanıltır; oysa bu ikisi ses benzerliğine rağmen ayrı hikâyeler taşır. Paella, Valensiya dilinde 'tava' demektir ve Latince patella (küçük tava) kelimesinden gelir; yemek, adını piştiği geniş sığ kaptan alır. Pilav ise Farsça pilāv'dan Türkçeye geçmiştir; iki kelime arasında kanıtlanmış bir köken bağı yoktur.

Yine de mutfak tarihinin ortak damarı burada da atar: pirincin kendisi İspanya'ya Endülüs Araplarının eliyle geldi ve İspanyolca arroz, Arapça ar-ruzz'dan doğdu. Valensiya'nın sulak ovalarındaki çeltik tarımını kuran da bu mirastır. Yani paella kelimesi Latince olsa da, tencerenin içindeki pirinç doğudan gelen eski bir yolcudur; safranı (azafrán) da yine Arapça adıyla taşır.

Türkiye kişi başına çay tüketiminde dünyanın zirvesindeki ülkelerdendir; ince belli bardak, gündelik hayatın vazgeçilmez sahne aksesuarıdır. İspanya'da ise gündelik ritüelin kalbi kahvedir: sabah café con leche, öğlen café solo, ikindide cortado. İki ülke farklı içecekleri seçmiş olsa da ritüelin işlevi aynıdır: masada oyalanmak, konuşmak, günü yudum yudum uzatmak.

Kahve kültürünün tarihi de iki ülkeyi birleştirir. Avrupa kahveyle büyük ölçüde Osmanlı üzerinden tanıştı; İstanbul'un kahvehaneleri 16. yüzyıldan itibaren şehir hayatının merkeziydi ve Türk kahvesi 2013'te UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine girdi. İspanyolca café kelimesinin soy kütüğünde Türkçe kahve durağının olması, bu tarihin sözlükteki tapusudur. Bugün Madrid'de cafetería, İstanbul'da kahvehane aynı sosyal ihtiyacın iki adıdır.

Mutfak kelimeleri, dil öğrenmenin en lezzetli kestirmesidir; çünkü her gün kullanılır ve duygusal hafızaya yapışır. Türkçe konuşan öğrenci, İspanyol menüsünde sandığından çok tanıdık yüz bulur: berenjena (patlıcan), yogur (yoğurt), sorbete (şerbet kökenli dondurulmuş tatlı), granada (nar — aynı zamanda Endülüs'ün şehri). Restoranda menü okumak, ücretsiz bir etimoloji dersine dönüşür.

Aşağıdaki sofra sözlüğü bu ortak mirası özetliyor. Bir sonraki İspanya seyahatinizde ya da İspanyolca menü karşısında bu kelimeleri arayın; her biri, Akdeniz'in iki kıyısının aynı sofrada buluştuğunun kanıtıdır. Afiyet olsun — İspanyollar buna ¡buen provecho! der.